Στους Όλγκα Τοκάρτσουκ και Πέτερ Χάντκε απονέμονται τα Νόμπελ Λογοτεχνίας για τις χρονιές 2018 και 2019 αντίστοιχα.
Το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας απονέμεται κάθε χρόνο σε εν ζωή συγγραφέα για το σύνολο του έργου του ο οποίος σύμφωνα με τη διαθήκη του Άλφρεντ Νόμπελ, παρήγαγε το «εξαιρετικότερο έργο στην κατεύθυνση της προαγωγής ενός ιδεώδους».
Για πρώτη φορά στην ιστορία των βραβείων η Σουηδική Ακαδημία ανακοίνωσε διπλό Νόμπελ Λογοτεχνίας, τόσο για το 2018, που δεν είχε δοθεί λόγω των αποκαλύψεων για οικονομικά και σεξουαλικά σκάνδαλα στους κόλπους της Ακαδημίας, όσο και για το 2019.
Ποια είναι η Όλγκα Τοκάρτσουκ
Στο σκεπτικό της Σουηδικής Ακαδημίας για τη βράβευση της Πολωνής συγγραφέως αναφέρεται ότι επελέγη «για την αφηγηματική της φαντασία που με εγκυκλοπαιδικό πάθος αναπαριστά το να διασχίζεις σύνορα ως τρόπο ζωής».
Η Όλγκα Τοκάρτσουκ γεννήθηκε το 1962 στην πόλη Βρότσλαβ της Πολωνίας, όπου ζει ως σήμερα. Από το 1989, όταν δημοσίευσε την πρώτη της ποιητική συλλογή, παράλληλα με το κυρίως επάγγελμά της, της ψυχολόγου και ψυχοθεραπεύτριας, έχει αναδειχθεί σε μια από τις επιφανέστερες προσωπικότητες των σύγχρονων πολωνικών γραμμάτων.
Έχει γράψει μυθιστορήματα και συλλογές διηγημάτων. Έργα της έχουν αποτελέσει τη βάση για θεατρικά κείμενα και κινηματογραφικά σενάρια. Έχει τιμηθεί τέσσερις φορές με την κορυφαία λογοτεχνική διάκριση της πατρίδας της, το Βραβείο Nike, και έχει λάβει πλήθος ευρωπαϊκών διακρίσεων. Η γραφή της συνδυάζει ιστορία και μυθοπλασία, αξιοποιεί αφηγηματικά στοιχεία της λαϊκής παράδοσης και αντανακλά την προσήλωσή της στον Καρλ Γιουνγκ.
Ως ακτιβίστρια των Πρασίνων και αντεθνικίστρια, έγινε στόχος ακραίων στοιχείων με αφορμή το πολυσέλιδο μυθιστόρημα της «Τα βιβλία του Ιακώβ» (2014). «Το Αρχέγονο και άλλοι καιροί» (πρωτότυπος τίλος: “Prawiek i inne czasy”, αγγλικά: “Primeval and Other Times”, 1996), ήταν το πρώτο βιβλίο της που μεταφράστηκε στα ελληνικά. H κυκλοφορία του μυθιστορήματός της “Bieguni” (2007) στη Μ. Βρετανία (με τίτλο “Flights”, σε μτφρ. Jennifer Croft, εκδ. Fitzcarraldo), οδήγησε στη διάκρισή της με το βραβείο Man Booker International Prize, το 2018. Ήταν επίσης τόσο πέρυσι όσο και φέτος υποψήφια στα έγκυρα αμερικανικά βραβείο National Book Awards (καλύτερο μεταφρασμένο βιβλίο).
Στα ελληνικά κυκλοφόρησε το 2017 το μυθιστόρημα της «Το Αρχέγονο και άλλοι καιροί» (εκδ. Καστανιώτης) σε μετάφραση Αλεξάνδρας Ιωαννίδου.
Ποιος είναι ο Πέτερ Χάντκε
Στο σκεπτικό της Σουηδικής Ακαδημίας για τη βράβευση του Αυστριακού συγγραφέα αναφέρεται ότι επελέγη «για το επιδραστικό έργο του που με γλωσσική πρωτοτυπία έχει διερευνήσει τα περιφερειακά αλλά και τα ειδικά ζητήματα της ανθρώπινης εμπειρίας».
Ο Πέτερ Χάντκε γεννήθηκε το 1942 στην Καρινθία της Αυστρίας. Η μητέρα του ήταν σλοβενικής καταγωγής, ο πατέρας του Γερμανός στρατιώτης. Σπούδασε νομικά στο Γκρατς, αλλά διέκοψε τις σπουδές του το 1966, όταν δημοσίευσε το πρώτο του μυθιστόρημα με τίτλο «Σφήκες». Την ίδια χρονιά ανέβηκε στη Φρανκφούρτη σε σκηνοθεσία Κλάους Πάιμαν το θρυλικό θεατρικό του «Βρίζοντας το κοινό».
Ο Χάντκε δημοσίευσε έκτοτε δεκάδες μυθιστορήματα, νουβέλες και θεατρικά έργα και θεωρείται πια ένας από τους κλασικούς μοντέρνους του 20ού αιώνα. Μετέφρασε επίσης ξένους συγγραφείς στα γερμανικά, μεταξύ άλλων τραγωδίες του Αισχύλου, του Σοφοκλή και του Ευριπίδη. Η φιλοδοξία του ήταν να δημιουργήσει μια σύγχρονη επική γραφή που θα απελευθερώνει την πραγματικότητα από τα τετριμμένα σχήματα πρόσληψης.
Τιμήθηκε με πολλά διεθνή βραβεία. Τάχθηκε κατά της διάλυσης της πρώην Γιουγκοσλαβίας και κυρίως κατά της αποκλειστικής ενοχοποίησης των Σέρβων για τον πόλεμο. Για το έργο του έχει λάβει τα βραβεία Μπύχνερ (1973) και Κάφκα (1979). Στο παρελθόν είχε προταθεί πολλές φορές για το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Από το 1985 ζει στη Σαβίλ, έξω από το Παρίσι.
Το τελευταίο του βιβλίο που κυκλοφόρησε στα ελληνικά είναι το μυθιστόρημα «Η μεγάλη πτώση» (εκδ. Εστία) σε μετάφραση Σπύρου Μοσκόβου.
Από τις εκδόσεις Gutenberg (επανα)κυκλοφόρησε το 2017 το πολυδιαβασμένο μυθιστόρημα του «Η αγωνία του τερματοφύλακα πρίν από το πέναλτι» σε μετάφραση Αλέξανδρου Ίσαρη. Ο ήρωας του, ο Μπλοχ, ένας πρώην διάσημος τερματοφύλακας πηγαίνοντας ένα πρωί στη δουλειά του σε ένα εργοστάσιο συμπεραίνει πως έχει απολυθεί. Αρχίζει να περιπλανιέται στους δρόμους της Βιέννης όπου τα πάντα του προκαλούν δυσφορία. Πηγαίνει σινεμά, πιάνει κουβέντα με την ταμία· την ξανασυναντά αργότερα και καταλήγουν σε ξενοδοχείο. Την επόμενη, χωρίς προφανή λόγο, τη στραγγαλίζει. Φεύγει εσπευσμένα από την πόλη και καταλήγει σ’ ένα μικρό χωριό του αυστριακού νότου απ΄ όπου έχει εξαφανιστεί ένας μουγγός μαθητής.
Με κινηματογραφικό ρυθμό, με στοιχεία αστυνομικού μυθιστορήματος που κεντρίζουν το ενδιαφέρον του αναγνώστη και αναφορές στον Κάφκα καταγράφει ψυχολογική πορεία του δράστη, τη διαταραγμένη σχέση του με την πραγματικότητα, το σχίσμα μεταξύ συνείδησης και πράξης.
Το βιβλίο κυκλοφόρησε το 1970, έγινε αμέσως bestseller, έκανε τον Χάντκε γνωστό σε όλο τον κόσμο και ώθησε τον Βιμ Βέντερς να γυρίσει την πρώτη του μεγάλου μήκους ταινία. Με την επιτυχία και της κινηματογραφικής μεταφοράς του άρχισε η μακροχρόνια συνεργασία του Χάντκε με τον Βέντερς που οδήγησε σε ταινίες όπως Λάθος κίνηση, Οι όμορφες μέρες στο Αρανχουέθ και Τα φτερά του έρωτα.
Ένα από πολλές απόψεις κλασικό έργο, όπως τονίζει ο Β. Γκ. Ζέμπαλντ, που προσφέρεται για πολλές αναγνώσεις, όπως επισημαίνει ο μεταφραστής του Αλ. Ίσαρης, καθώς θίγει μια ευρεία γκάμα θεμάτων και χαρίζει μια ιδιότυπη αναγνωστική απόλαυση.
Νόμπελ Λογοτεχνίας: από τον Πρυντόμ στον Ισιγκούρο, ο αιώνας των ανδρών
Το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας έχει απονεμηθεί συνολικά 114 φορές. Πρώτος βραβευθείς ήταν ο Γάλλος ποιητής και δοκιμιογράφος Συλί Πρυντόμ. Σύμφωνα με το σκεπτικό εκείνης της πρώτης Επιτροπής που είχε αναλάβει να εκτελέσει τη διαθήκη του Άλφρεντ Νόμπελ το βραβείο του δόθηκε ως «αναγνώριση της ιδιαίτερης ποιητικής σύνθεσής του, η οποία αποδεικνύει τον υψηλό ιδεαλισμό, την καλλιτεχνική τελειότητα και έναν σπάνιο συνδυασμό των ιδιοτήτων τόσο της καρδιάς όσο και του μυαλού». Ήδη μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας από το 1881, ο Πρυντόμ αφιέρωσε το μεγαλύτερο μέρος των χρημάτων που έλαβε από το Νόμπελ στην δημιουργία ενός Βραβείου Ποίησης που απονέμεται από την Société des gens de lettres. Το 1902, στα 100χρονα από τη γέννηση του Βικτόρ Ουγκό, μαζί με τους επίσης ποιητές και ακαδημαϊκούς Jose-Maria de Heredia και Leon Dierx, ίδρυσε την Société des poètes français που παραμένει ενεργή και δραστήρια μέχρι σήμερα.
Το 2017, ένα χρόνο με την επιλογή του αμερικανού βάρδου Μπόμπ Ντίλαν που προκάλεσε ανάμικτα συναισθήματα, η Επιτροπή άφησε τους πειραματισμούς και βράβευσε τον σημαντικό Βρετανό λογοτέχνη ιαπωνικής καταγωγής Κάζουο Ισιγκούρο. «Αποκάλυψε στα μεγάλης λογοτεχνικής δύναμης μυθιστορήματά του την άβυσσο κάτω από την ψευδαίσθησή μας ότι είμαστε συνδεδεμένοι με τον κόσμο», απεφάνθη η Επιτροπή στο σκεπτικό της και ο λογοτεχνικός κόσμος χειροκρότησε.
Από τους βραβευθέντες, μόλις 14 ήταν γυναίκες. Πρόκειται για τις: Σέλμα Λάγκερλεφ από τη Σουηδία (1909), Γκράτσια Ντελέντα από την Ιταλία (1926), Σίγκριντ Ούντσετ από τη Νορβηγία (1928), Περλ Μπακ από τις Ηνωμένες Πολιτείες (1938), Γκαμπριέλα Mιστράλ από τη Χιλή (1945), Νέλλυ Ζαχς από τη Γερμανία (1966), Nαντίν Γκόρντιμερ από τη Νότια Αφρική (1991), Τόνι Μόρισον από τις Ηνωμένες Πολιτείες (1993), Βισλάβα Συμπόρσκα από την Πολωνία (1996), Ελφρίντε Γέλινεκ από την Αυστρία (2004), Ντόρις Λέσινγκ από το Ηνωμένο Βασίλειο (2007), Χέρτα Μίλερ από τη Γερμανία (2009), Άλις Μονρό από τον Καναδά (2013) και Σβετλάνα Αλεξίεβιτς από την Ουκρανία (2015).
Το Νόμπελ Λογοτεχνίας μετά τα σκάνδαλα
Ο Άντερς Όλσον, πρόεδρος της επιτροπής το βραβείου, έχει πρόσφατα τονίσει τον επαναπροσδιορισμό των κριτηρίων που ισχύουν από φέτος. Πιστεύει ότι έτσι θα αποφευχθούν η «ανδροκεντρική» και η «ευρωκεντρική» προσέγγιση που είδαμε στις επιλογές του παρελθόντος.
Το Διοικητικό Συμβούλιο του Ιδρύματος Νόμπελ πιστεύει πως οι αλλαγές που έχουν γίνει μέχρι σήμερα αλλά και άλλες στις οποίες σκοπεύει να προχωρήσει η Σουηδική Ακαδημία, και αφορούν στην οργανωτική δομή, θα επιφέρουν μεγαλύτερη διαφάνεια και τροποποιήσεις στη μεθοδολογία, και ευελπιστεί πως θα δημιουργήσουν καλές ευκαιρίες για την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στην Ακαδημία ως θεσμό. Η επιλογή των υποψηφίων για το Βραβείο Λογοτεχνίας γίνεται μεταξύ προτάσεων που υποβάλλονται προς εξέταση από εξειδικευμένους μελετητές.
Υπεύθυνη για τη διαδικασία είναι η Επιτροπή Λογοτεχνίας Νόμπελ, η οποία απαρτίζεται από τους Anders Olsson, Πρόεδρος, Per Wästberg, συγγραφέας, Kristina Lugn, συγγραφέας και Jesper Svenbro, συγγραφέας. Για την περίοδο 2019-2020, η επιτροπή ενισχύθηκε με πέντε εξωτερικούς εμπειρογνώμονες, τους: Mikaela Blomqvist, Rebecka Kärde, Kristoffer Leandoer, Henrik Petersen και Gun-Britt Sundström.
Λεπτομέρειες, αριθμοί και… αρνήσεις
Το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας από το 1901 δεν απονεμήθηκε συνολικά δεκατέσσερις φορές: Έξι φορές κατά τη διάρκεια των δύο Παγκοσμίων Πολέμων (το 1914, το 1918, το 1940, το 1941, το 1942 και το 1943), μία για αδιευκρίνιστους λόγους (το 1935) και άλλες επτά λόγω «έλλειψης κατάλληλου προς βράβευση» (το 1915, το 1919, το 1925, το 1926, το 1927, το 1936 και το 1949). Μόνο τέσσερις φορές έχει δοθεί εξ ημισείας (1904, 1917, 1966 και 1974).
Ο νεαρότερος σε ηλικία συγγραφέας που βραβεύτηκε με Νόμπελ ήταν ο Ράντγιαρντ Κίπλινγκ, το 1907, στα 41 του χρόνια. Εκατό χρόνια αργότερα, το 2007, η επίσης Βρετανή Ντόρις Λέσινγκ βραβεύτηκε με Νόμπελ, στα 88 της. Αστειευόμενη, είχε τότε δηλώσει πως «επί τριάντα χρόνια φερόμουν ως υποψήφια, η αναμονή άξιζε τον κόπο».
Στη μακρά λίστα των συγγραφέων που έχουν τιμηθεί με το βραβείο Νόμπελ υπάρχουν δυο που δεν το αποδέχθηκαν: Το 1958 ο Ρώσος φουτουριστής ποιητής Μπορίς Παστερνάκ και το 1964 ο Γάλλος υπαρξιστής φιλόσοφος και λογοτέχνης Ζαν-Πολ Σαρτρ. Ο πρώτος επικαλέστηκε πολιτικούς λόγους ενώ ο δεύτερος δήλωσε ότι «ένας συγγραφέας δεν πρέπει να επιτρέψει στον εαυτό του να μετατραπεί σε θεσμό».
Κι επειδή οι κανόνες είναι και για να παρακάμπτονται έχουν δοθεί μετά θάνατον βραβεία ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις η Επιτροπή της Σουηδικής Ακαδημίας έχει κάνει ιδιαίτερη μνεία στο σκεπτικό της σε συγκεκρινένα βιβλία.
Tα ονόματα των υποψηφίων και άλλες πληροφορίες σχετικά με τις υποψηφιότητες για τη διαδικασία ανάδειξης του νικητή κάθε χρονιάς, γίνονται διαθέσιμα στο κοινό πενήντα χρόνια μετά την κάθε βράβευση. Εν έτει 2019, το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας συνοδεύεται από χρηματικό έπαθλο 9 εκατομμυρίων σουηδικών κορωνών, ήτοι περίπου 800.000 ευρώ.
Οι κάτοχοι του Νόμπελ Λογοτεχνίας από το 1901 έως το 2017
2017 Κάζουο Ισιγκούρο – Ηνωμένο Βασίλειο
2016 Μπομπ Ντίλαν – ΗΠΑ
2015 Σβετλάνα Αλεξίγιεβιτς – Ουκρανία
2014 Πατρίκ Μοντιανό – Γαλλία
2013 Άλις Μονρό – Καναδάς
2012 Μο Γιάν – Κίνα
2011 Tούμας Τράνστρεμερ – Σουηδία
2010 Μάριο Βάργκας Γιόσα – Περού
2009 Χέρτα Μίλλερ – Γερμανία
2008 Ζαν-Μαρί Γκυστάβ Λε Κλεζιό – Γαλλία
2007 Ντόρις Λέσινγκ – Ηνωμένο Βασίλειο
2006 Ορχάν Παμούκ – Τουρκία
2005 Χάρολντ Πίντερ – Ηνωμένο Βασίλειο
2004 Ελφρίντε Γέλινεκ – Αυστρία
2003 Τζον Μ. Κουτσί – Νότια Αφρική
2002 Ίμρε Κέρτες – Ουγγαρία
2001 Β.Σ. Νάιπολ – Τρινιντάντ και Τομπάγκο
2000 Γκάο Σιντζιάν – Κίνα, Γαλλία
1999 Γκίντερ Γκρας – Γερμανία
1998 Ζοζέ Σαραμάνγκου – Πορτογαλία
1997 Ντάριο Φο – Ιταλία
1996 Βυσλάβα Συμπόρσκα – Πολωνία
1995 Σέιμους Χίνι – Ιρλανδία
1994 Κενζαμπούρο Όε – Ιαπωνία
1993 Τόνι Μόρισον – ΗΠΑ
1992 Ντέρεκ Γουόλκοτ – Αγία Λουκία
1991 Ναντίν Γκόρντιμερ – Νότια Αφρική
1990 Οκτάβιο Πας – Μεξικό
1989 Καμίλο Χοσέ Θέλα – Ισπανία
1988 Ναγκίμπ Μαχφούζ – Αίγυπτος
1987 Γιόζεφ Μπρόντσκι – Σοβιετική Ένωση, ΗΠΑ
1986 Ουόλε Σογίνκα – Νιγηρία
1985 Κλοντ Σιμόν – Γαλλία
1984 Γιάροσλαβ Σάιφερτ – Τσεχία
1983 Ουίλλιαμ Γκόλντινγκ – Ηνωμένο Βασίλειο
1982 Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες – Κολομβία
1981 Ελίας Κανέτι – Ιταλία
1980 Τσέσλαφ Μίλος – Πολωνία
1979 Οδυσσέας Ελύτης – Ελλάδα
1978 Ισαάκ Μπάσεβις Σίνγκερ – ΗΠΑ
1977 Βιθέντε Αλεχάιντρε – Ισπανία
1976 Σολ Μπέλοου – ΗΠΑ, Καναδάς
1975 Εουτζένιο Μοντάλε – Ιταλία
1974 Έιβιντ Γιόνσον, Χάρι Μάρτινσον – Σουηδία
1973 Πάτρικ Γουάιτ – Αυστραλία
1972 Χάινριχ Μπελ – Γερμανία
1971 Πάμπλο Νερούδα – Χιλή
1970 Αλεξάντρ Ισάγεβιτς Σολζενίτσιν – Σοβιετική Ένωση
1969 Σάμιουελ Μπέκετ – Ιρλανδία
1968 Γιασουνάρι Καβαμπάτα – Ιαπωνία
1967 Μιγκέλ Άνχελ Αστούριας – Γουατεμάλα
1966 Σαμουήλ Ιωσήφ Άγκνον – Ισραήλ & Νέλλυ Σαχς – Γερμανία
1965 Μιχαήλ Αλεξάντροβιτς Σόλοχοφ – Σοβιετική Ένωση
1964 Ζαν-Πολ Σαρτρ – Γαλλία
1963 Γιώργος Σεφέρης – Ελλάδα
1962 Τζον Στάινμπεκ – ΗΠΑ
1961 Ίβο Άντριτς- Γιουγκοσλαβία
1960 Σεν-Τζον Περς – Γαλλία
1959 Σαλβατόρε Κουαζιμόντο – Ιταλία
1958 Μπορίς Παστερνάκ – Σοβιετική Ένωση
1957 Αλμπέρ Καμύ – Γαλλία
1956 Χουάν Ραμόν Χιμένεθ – Ισπανία
1955 Χάλντορ Λάξνες – Ισλανδία
1954 Έρνεστ Χέμινγουεϊ- ΗΠΑ
1953 Ουίνστον Τσώρτσιλ – Ηνωμένο Βασίλειο
1952 Φρανσουά Μωριάκ – Γαλλία
1951 Περ Λάγκερκβιστ – Σουηδία
1950 Μπέρτραντ Ράσελ – Ηνωμένο Βασίλειο
1949 Ουίλιαμ Φώκνερ – ΗΠΑ
1948 Τ.Σ.Έλιοτ – ΗΠΑ, Ηνωμένο Βασίλειο
1947 Αντρέ Ζιντ – Γαλλία
1946 Χέρμαν Έσσε – Ελβετία
1945 Γκαμπριέλα Μιστράλ – Χιλή
1944 Γιοχάνες Γένσεν – Δανία
1939 Φρανς Έμιλ Σίλανπαα – Φινλανδία
1938 Περλ Μπακ – ΗΠΑ
1937 Ροζέ Μαρτέν ντι Γκαρ – Γαλλία
1936 Ευγένιος Ο’Νηλ – ΗΠΑ
1934 Λουίτζι Πιραντέλο – Ιταλία
1933 Ιβάν Μπούνιν – Σοβιετική Ένωση
1932 Τζον Γκάλσγουορθυ – Ηνωμένο Βασίλειο
1931 Έρικ Άξελ Kάρλφελντ – Σουηδία
1930 Σινκλαίρ Λιούις – ΗΠΑ
1929 Τόμας Μαν – Γερμανία
1928 Ζίγκριτ Ούντσετ – Νορβηγία
1927 Ανρί Μπεργκσόν – Γαλλία
1926 Γκράτσια Ντελέντα – Ιταλία
1925 Τζορτ Μπέρναρντ Σω – Ηνωμένο Βασίλειο
1924 Βλαντισλάβ Ρέυμοντ – Πολωνία
1923 Ουίλλιαμ Γέιτς – Ιρλανδία
1922 Χαθίντο Μπεναβέντε – Ισπανία
1921 Ανατόλ Φρανς – Γαλλία
1920 Κνούτ Χάμσουν – Νορβηγία
1919 Καρλ Σπίτελερ – Ελβετία
1917 Καρλ Άντολφ Γκιελερούπ – Σουηδία & Χένρικ Ποντοπιντάν – Δανία
1916 Καρλ Γκούσταφ Βέρνερ φον Χάιντενσταμ – Σουηδία
1915 Ρομέν Ρολάν – Γαλλία
1913 Ραμπιντρανάθ Ταγκόρ – Ινδία
1912 Γκέρχαρτ Χάουπτμαν – Γερμανία
1911 Μωρίς Μαίτερλινκ – Βέλγιο
1910 Πάουλ φον Χάιζε – Γερμανία
1909 Σέλμα Λάγκερλεφ – Σουηδία
1908 Ρούντολφ Όικεν – Γερμανία
1907 Ράντγιαρντ Κίπλινγκ – Ηνωμένο Βασίλειο
1906 Τζοζουέ Καρντούτσι – Ιταλία
1905 Χένρικ Σιένκεβιτς – Πολωνία
1904 Φρεντερίκ Μιστράλ – Γαλλία & Χοσέ Eτσεγαράι ι Eϊθαγίρρε – Ισπανία
1903 Μπιέρνστιερνε Μαρτίνους Μπιέρνσον – Νορβηγία
1902 Τεοντόρ Μόμσεν – Γερμανία
1901 Συλί Πρυντόμ – Γαλλία
Επιμέλεια: Στεφανία Τζακώστα (δημοσιογράφος)
Πηγή: www.bookpress.gr
