Υπάρχουν παραστάσεις που τις παρακολουθείς και υπάρχουν άλλες που σε παρακολουθούν εκείνες. Ο «Δεσμώτης» της Νατάσας Σιδέρη, στην εκδοχή του Κώστα Παπακωνσταντίνου στο Olvio, ανήκει απερίφραστα στη δεύτερη κατηγορία. Φεύγοντας από το θέατρο, δεν είχα την αίσθηση ότι είχα δει ένα έργο – αλλά ότι είχα αφήσει ένα κομμάτι μου δεμένο πίσω στη σκηνή.
Η Σιδέρη έγραψε τον «Δεσμώτη» το 2015, στα χρόνια της ασφυξίας, τότε που η Ελλάδα διαπραγματευόταν το μέλλον της στις Βρυξέλλες σαν οφειλέτης που δεν κοιτάζει στα μάτια. Δεν είναι τυχαίο ότι το έργο της μοιάζει με μεταμόσχευση εκείνης της περιόδου στο ανθρώπινο σώμα: το χρέος δεν είναι αριθμός, είναι άνθρωπος. Είναι ο Νήφος, που δεν μπορεί να πληρώσει το στεγαστικό του, που δέχεται «φιλικές» χάρες, που εγκλωβίζεται σιγά-σιγά σε μια σχέση εξάρτησης χωρίς διαφυγή.
Σε έναν κόσμο όπου τα χρήματα προσελκύουν χρήματα και η φτώχεια προσελκύει φτώχεια, ο Νήφος δεν μπορεί πλέον να πληρώσει το στεγαστικό δάνειο του σπιτιού του κι ο φίλος του, ο Κάλλιος, τον βοηθά να βγει από τη δύσκολη θέση. Άλλωστε, σε τι χρησιμεύουν οι φίλοι; Ο Κάλλιος ζητά στη συνέχεια από τον Νήφο να βοηθήσει στην ανακαίνιση του σπιτιού του: μια ακόμη πράξη φιλίας. Ο Νήφος παίρνει δύο εβδομάδες άδεια για αυτό – αλλά δεν τελειώνει επειδή οι εργασίες που του έχουν ανατεθεί συσσωρεύονται συνεχώς. Ο Κάλλιος και η σύζυγός του, η Πύρρα, ασκούν συνεχώς ηθικό πλεονέκτημα και γρήγορα και λυσσαλέα υποδηλώνουν τον φίλο τους. Νιώθουν δικαιωμένοι. Έχουν κάνει τη δουλειά για αυτόν. Παρεξηγούν την οικονομική τους καλή τύχη ως μια έντιμη ανταμοιβή και δικαίωμα.
Στην αρχή, μπορεί κανείς ακόμα και να γελάσει με τον άκαμπτο Δικαστή Κάλλιο και τη στρίγγλα σύζυγό του. Το έργο όμως σύντομα μετατρέπεται σε φρίκη καθώς η ελευθερία και το εύρος δράσης του αφελώς καλοπροαίρετου Νήφου περιορίζονται ολοένα και περισσότερο, ώσπου η ιστορία κορυφώνεται σε έναν γκροτέσκο εφιάλτη: Ο Νήφος είναι ύποπτος ότι αποπλάνησε την κόρη του σπιτιού, την Πεταλία, και την έπεισε να φύγει – αλλόκοτο, αφού ο ίδιος δεν μπορεί να ξεφύγει. Υποβάλλεται σε ολοένα και πιο βάναυση ανάκριση. Το σώμα του χρησιμοποιείται για να δείξει πώς το χρήμα διαφθείρει όλη την ανθρωπότητα. Σε μια αλληγορική μορφή, το έργο αφηγείται πώς η ΕΕ αντιμετώπισε το χρεωμένο κράτος της Ελλάδας. Ο εκβιασμός αιωρείται στον αέρα, μαζί με την αυτοπεποίθηση των εκβιαστών ότι είναι στη σωστή πλευρά ηθικά, οικονομικά και νομικά.
Η Σιδέρη δομεί τον «Δεσμώτη» ως μια σύγχρονη αλληγορία εγκλωβισμού. Ο ήρωας –δεμένος όχι μόνο σωματικά αλλά και ψυχικά– μοιάζει να αποτελεί τον καθρέφτη μιας κοινωνίας που παράγει τα ίδια της τα δεσμά. Η γραφή της, λιτή αλλά αιχμηρή, αποφεύγει τις εύκολες δραματουργικές κορυφώσεις και προτιμά μια υπόγεια, σχεδόν βασανιστική συσσώρευση έντασης, η οποία τελικά λειτουργεί καθαρτικά.
Στην παράσταση του Κώστα Παπακωνσταντίνου, η οποία υπηρετεί με συνέπεια αυτή τη σκοτεινή ποιητική, ο εγκλωβισμός του ήρωα δεν έρχεται με κραυγές αλλά με απεγνωσμένα βλέμματα. Ο κόσμος του έργου χτίζεται σαν ένα σπίτι που δεν το ανακαινίζεις αλλά το σφραγίζεις. Οι κινήσεις επαναλαμβάνονται, οι παύσεις βαραίνουν, οι σιωπές λειτουργούν σαν νομικές ρήτρες: τίποτα δεν σου επιτρέπει να ξεφύγεις. Οι επαναληπτικές κινήσεις των σωμάτων μετατρέπονται σε ενεργό στοιχείο της αφήγησης ενώ ο κλειστοφοβικός σκηνικός μικρόκοσμος δεν θυμίζει δωμάτιο αλλά ψυχικό τοπίο, έναν χώρο όπου η ελευθερία στάζει από το ταβάνι όπως το νερό – λίγο λίγο, βασανιστικά.
Κάπου εκεί αρχίζει να γεννιέται η φρίκη. Όχι η θεαματική, αλλά η ηθική. Ο Κάλλιος και η Πύρρα δεν μοιάζουν με τέρατα· μοιάζουν με ανθρώπους που πιστεύουν ότι είναι καλοί. «Να είσαι καλός άνθρωπος. Αυτό είναι το σημαντικό. Το μόνο που μετράει», επαναλαμβάνει η Πύρρα, και μέσα σε αυτή τη φράση νιώθεις να συμπυκνώνεται όλη η τραγωδία του έργου: το λάθος που γίνεται καθήκον, η βία που βαφτίζεται ηθική τάξη. Είναι η ίδια αυταπάτη που χαρακτήρισε μια ολόκληρη εποχή, τότε που ο εκβιασμός παρουσιαζόταν ως σωτηρία.
Οι ερμηνείες λειτουργούν υπόγεια, σχεδόν ύπουλα. Δεν σε εκβιάζουν συναισθηματικά· σε αφήνουν να γλιστρήσεις μόνος σου μέσα στο σκοτάδι τους. Ο Κάλλιος του Στέφανου Κοσμίδη με το αυστηρό βλέμμα και το αδέκαστο ύφος υπογραμμίζει την αυθάδεια της ψευδαίσθησής του.
Η Αγγελική Μαρίνου χαρίζει στην Πύρρα μια ερμηνεία με καθαρό, διεισδυτικό βλέμμα και έντονη σωματική παρουσία, καταργώντας τον τέταρτο τοίχο και ελκύοντας άμεσα τον θεατή στη δυναμική της σχέσης της με το κοινό. Η υποκριτική της είναι ολοκληρωμένη και εκφραστική, συνδυάζοντας θηλυκότητα, αυτοπεποίθηση και ευαισθησία σε μια απόδοση που ενισχύει τη συνολική ενέργεια της παράστασης.
Ο Νήφος του Δημοσθένη Ξυλαρδιστού του οποίου το σώμα γίνεται ο πραγματικός αφηγητής, ακτινοβολεί μια φυσική ανοιχτότητα που σύντομα μετατρέπεται σε σφαδάζον πεδίο μάχης, σαν να προσπαθεί να θυμηθεί τι σημαίνει ελευθερία.
Και όταν η Πεταλία της Ειρήνης Δένδη, απόλυτα ταιριαστή στο ρόλο της νεαρής κόρης βρίσκει μια ρωγμή για να ξεφύγει, δε λυτρώνεσαι – απλώς καταλαβαίνεις πόσο βαθύ είναι το κελί που άφησε πίσω.
Ο «Δεσμώτης» στο Olvio δεν σου χαρίζεται. Δεν σου κλείνει το μάτι. Σε καλεί να αναγνωρίσεις τον εαυτό σου μέσα στους δεσμοφύλακες και στους δεσμώτες. Και στο τέλος, όταν όλα μοιάζουν έτοιμα να ξεκινήσουν από την αρχή, συνειδητοποιείς το πιο τρομακτικό: ότι αυτό το έργο δεν μιλάει για το παρελθόν μας. Μιλάει για το παρόν μας – και, αν δεν προσέξουμε, για το μέλλον μας.
** Ο Δεσμώτης αναδείχθηκε νικητήριο έργο ανάμεσα σε 126 κείμενα που υποβλήθηκαν στον διεθνή διαγωνισμό σύγχρονης ελληνικής θεατρικής γραφής MYTHOS?! που διοργανώθηκε από το Γερμανικό Θέατρο Regensburg σε συνεργασία με το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος στη Θεσσαλονίκη τον Ιούνιο του 2022.
Της Δώρας Μπαρουτάκη, 8/1/2026
Πληροφορίες για την παράσταση ΕΔΩ
